Του Γ. Η. Ορφανού*
Ο «Προμηθεύς Δεσμώτης» και ο «Οιδίπους Τύραννος» είναι δύο από τις σημαντικότερες τραγωδίες της Αρχαιοελληνικής Γραμματείας και της Παγκόσμιας Λογοτεχνίας. Οι ήρωές τους, Προμηθέας και Οιδίπους, έχουν περάσει στην αθανασία στο πέρασμα των αιώνων ως τραγικά πρόσωπα που επωμίζονται το βάρος των συνεπειών, των λόγων και των πράξεών τους.
Στον “Προμηθέα Δεσμώτη”, ο Προμηθέας εμφανίζεται ήδη τιμωρημένος για ό,τι έχει κάνει προς το Δία και θα παραμείνει υπό τιμωρία για όσο δεν πειθαρχεί στις προσταγές του πατέρα των θεών. Είναι δεμένος στον Καύκασο, θύμα της εξουσίας και της κυριαρχίας του Δία, επειδή κόντρα στο θέλημα του αρχηγέτη των Ολύμπιων θεών τόλμησε να ευεργετήσει τους ανθρώπους, κλέβοντας τη φωτιά και χαρίζοντάς τους γνώσεις και τεχνικές. Ο ήρωας του Αισχύλου είναι ένας τιτάνας επαναστάτης· συνειδητά αντιστέκεται στην αυθεντία και στην παντοδυναμία του νέου καθεστώτος και πληρώνει το τίμημα της ύβρεως — αν και η «ύβρις» του έχει ηθικό πρόσημο, καθώς πηγάζει από φιλανθρωπία.
Ο Προμηθέας δεν αγνοεί το μέλλον· αντίθετα, κατέχει γνώση για το μέλλον που δε θέλει, όμως, να μοιραστεί. Για να την αποκαλύψει, πρέπει να υποχωρήσει, αλλά αυτός είναι ανυποχώρητος. Γνωρίζει ότι ο Δίας θα απειληθεί και ότι η εξουσία του δεν είναι παντοτινή και απόλυτη. Η στάση του είναι αλύγιστη και ασυμβίβαστη. Δεν λιγοψυχεί παρά τα βασανιστήρια, δεν μετανοεί, δεν ζητά συγχώρεση. Η τραγικότητά του έγκειται στη συνειδητή επιλογή του να υπομείνει το μαρτύριο μέχρι τέλος για χάρη μιας ανώτερης αρχής.
Ο Οιδίποδας, αντίθετα, παρουσιάζεται στην αρχή του έργου ως ένδοξος και πανίσχυρος βασιλιάς της Θήβας. Έλκει την δύναμη και την εξουσία από τη σωματική του ευρωστία που τον βοηθά να ξεπαστρέψει όσους τον εμπόδισαν να διέλθει το τρίστρατο και από την πνευματική του δύναμη που τον διευκολύνει να λύσει το αίνιγμα της Σφίγγας. Κυβερνά την πόλη αφού την έσωσε από τη Σφίγγα, είναι δίκαιος και αποφασιστικός. Ωστόσο, η τραγωδία του εκτυλίσσεται ως διαδικασία αποκάλυψης. Ο ίδιος ερευνά την αιτία της λοιμώδους νόσου που πλήττει τη Θήβα, χωρίς να γνωρίζει ότι είναι ο ίδιος η πηγή της μόλυνσης: έχει σκοτώσει τον πατέρα του και έχει παντρευτεί τη μητέρα του, εκπληρώνοντας άθελά του την πιο σκληρή προφητεία, αυτή που εξαιτίας της υποτίθεται ότι έφυγε από τη κατά τη γνώμη του γονική στέγη στην Κόρινθο.
Σε αντίθεση με τον Προμηθέα, ο Οιδίποδας δεν κατέχει τη γνώση της αλήθειας εξαρχής· τη διεκδικεί. Ξέρει ή νομίζει ο,τι ξέρει όσα βλέπει ή αυτά που νομίζει πως βλέπει. Είναι ερευνητής της αλήθειας, και αυτή η πεισματική αναζήτηση οδηγεί στην ύβρη και την αυτοκαταστροφή του. Η τραγικότητά του και η αλαζονεία του πηγάζει από την άγνοια και από την αδυναμία του ανθρώπου να ξεφύγει από την προδιαγεγραμμένη μοίρα. Του ανθρώπου αυτού που, τι ειρωνεία!, θεωρούσε εαυτόν παιδί της Τύχης.
Η γνώση αποτελεί κεντρικό άξονα, τον κινητήριο μοχλό δράσης και στα δύο έργα, αλλά λειτουργεί αντίστροφα.
Ο Προμηθέας είναι φορέας γνώσης. Κατέχει μυστικά για το μέλλον και για την ίδια τη σταθερότητα της εξουσίας του Δία. Η γνώση του είναι δύναμη για τον ίδιο και απειλή για τον αρχηγέτη των θεών και τους Ολύμπιους. Δεν την αποκτά μέσα από διαδικασία έρευνας· την έχει εκ φύσεως ως τιτάνας.
Ο Οιδίποδας, αντίθετα, ξεκινά ευρισκόμενος σε άγνοια. Πιστεύει πως γνωρίζει ποιος είναι, ενώ στην πραγματικότητα δεν ξέρει τίποτα. Η τραγωδία του είναι πορεία αυτογνωσίας. Όσο περισσότερο μαθαίνει, τόσο καταρρέει. Η γνώση εδώ δεν είναι δύναμη εις όφελός του· είναι ο δρόμος, μάλλον ο μονόδρομος για τη συντριβή του.
Ας συμφωνήσουμε πως ο Προμηθέας πάσχει επειδή γνωρίζει την αλήθεια, ενώ ο Οιδίποδας πάσχει επειδή δεν την ξέρει.
Ο Προμηθέας συγκρούεται ανοιχτά με τον Δία. Η σύγκρουση είναι ιδεολογική και πολιτική. Αντιπροσωπεύει την αντίσταση απέναντι στην τυραννική εξουσία. Την αντίσταση του λαού στους άρχοντες που ενώ τους βοήθησε να αναρριχηθούν στην εξουσία τον καταπιέζουν. Ο Προμηθέας δεν υποτάσσεται, ούτε δέχεται ότι η ισχύς του Δία είναι αιώνια. Εδώ η τραγωδία αποκτά διάσταση κοσμική: αφορά την ίδια την ισορροπία, την εξουσία και τη δύναμη της θεϊκής τάξης.
Ο Οιδίποδας από την πλευρά του δεν ξεσηκώνεται εναντίον των θεών. Αντίθετα, πειθαρχώντας πάντα στους θεόσταλτους χρησμούς, προσπαθεί να υπηρετήσει τη θεϊκή βούληση, να φύγει από την Κόρινθο για να αποφύγει την αιμομιξία και την πατροκτονία αρχικά και αργότερα να διώξει το φονιά του Λαΐου και να καθαρίσει τη Θήβα από το μίασμα. Η σύγκρουσή του είναι με τη μοίρα, αλλά όχι με πρόθεση ανταρσίας. Όταν έρχεται αντιμέτωπος με την αλήθεια και τη συνειδητοποιεί, αποδέχεται όλη την ευθύνη και αυτοτιμωρείται.
Άρα, ο Προμηθέας είναι ήρωας της αντίστασης, ενώ ο Οιδίποδας ήρωας της αποδοχής.
Ο Προμηθέας του Καυκάσου φαίνεται δεμένος σωματικά, αλλά ελεύθερος ηθικά. Βασανίζεται σωματικά, αλλά παραμένει άθικτος ψυχικά. Η εσωτερική του αυτονομία παραμένει σε υψηλό επίπεδο και άθικτη. Η τιμωρία του δεν τον υποδουλώνει, δεν τον καθιστά ηθικά υποταγμένο.
Ο Οιδίποδας της Θήβας είναι αρχικά πολιτικά ελεύθερος, ισχυρός φιλόπατρις ηγεμόνας. Ωστόσο, η μοίρα του τον έχει αλυσοδεμένο χωρίς να τον έχει καταλάβει και του έχει περάσει αόρατα δεσμά. Όταν μαθαίνει επιτέλους την αλήθεια, χάνει όλη τη ζωή του, όλα όσα θεωρούσε ότι η τύχη του έδωσε γενναιόδωρα: εξουσία, οικογένεια, όραση, δύναμη. Η ελευθερία του αποδεικνύεται ότι δεν ήταν μια πρόσκαιρη ψευδαίσθηση.
Έτσι, ο ένας είναι δεμένος στα Καυκάσια δεσμά, αλλά στην πραγματικότητα ελεύθερος, ο άλλος φαινομενικά ελεύθερος, να στην αλήθεια σφιχτοδεμένος από τη μοίρα.
Ο Προμηθέας, από τη μια, δρα με πλήρη συνείδηση και εν γνώσει των συνεπειών όσων λέει ή κάνει. Η πράξη του είναι εκούσια. Επιλέγει συνειδητά να παραβεί τη θεϊκή εντολή. Η ευθύνη του είναι σαφής, αλλά παρουσιάζεται ως ηθικά ανώτερη πράξη γιατί δεν παρασύρεται από το φόβο ώστε να συμβιβαστεί με τους πιο δυνατούς του θεούς.
Ο Οιδίποδας, από την άλλη, δρα χωρίς επίγνωση. Τα εγκλήματά του είναι ακούσια, όχι με την έννοια ότι δεν τα θέλει, αλλά επειδή δεν το ξέρει ότι είναι πράξεις που θα γυρίσουν μπούμερανγκ σε βάρος του, αφού αν το ήξερε σίγουρα δε θα ήθελε να τα κάνει. Έτσι, όταν έρχεται στο φως η αλήθεια, δεν αποποιείται την ευθύνη. Η αυτοτύφλωση αποτελεί πράξη ηθικής συνέπειας. Το φως της αλήθειας στερεί το φως των ματιών του σώματος του Οιδίποδα.
Εδώ, κατά τη γνώμη μας, ίσως βρίσκεται μια λεπτή, μα σημαντική διαφορά: Στον Αισχύλο η τραγικότητα γεννιέται από την υπερβολική δύναμη και τόλμη κόντρα στην αλαζονεία, ενώ στον Σοφοκλή από την ανθρώπινη αδυναμία απέναντι στην αλήθεια.
Αν προχωρήσουμε παρακάτω, βλέπουμε πως ο Προμηθέας, αν και Τιτάνας, λειτουργεί και δρα ως προστάτης της ανθρωπότητας. Η κλοπή της φωτιάς που ξεκινά από την φιλανθρωπία του δεν γίνεται για δικό του συμφέρον, αλλά είναι το αποφασιστικό βήμα του ανθρωπίνου είδους προς την πρόοδο. Ο Προμηθέας εκπροσωπεί την εξέλιξη, την τεχνική, τον πολιτισμό. Κάποιοι θα τον θεωρούσαν ως το σύμβολο του ορθολογισμού και της δημιουργικής ανυπακοής.
Ο Οιδίποδας είναι βαθιά ανθρώπινος. Η ψυχή του τον έχει ωθήσει σε ένα διαρκές κυνήγι της αλήθειας από την Κόρινθο ως τη Θήβα. Δεν εκπροσωπεί την πρόοδο του ανθρώπου, αλλά μας παρουσιάζει τη διαχρονική υπαρξιακή αγωνία. Η ζωή του όλη θέτει το ερώτημα: Θα μπορούσε ποτέ ο άνθρωπος να ξεφύγει από το πεπρωμένο του; Μπορεί να αλλάξει τους δρόμους που έχει ερήμην του ανοίξει για αυτόν η ίδια του η τύχη; Η τραγωδία του Οιδίποδα είναι και εσωτερική και κυρίως ψυχολογική. Ο,τι θεωρούσε ως ευτυχία και πληρότητα καταρρέει με τον ερχομό της γνώσης.
Ο Προμηθέας και ο Οιδίποδας, όμως, αποτελούν δύο διαφορετικές εκδοχές του τραγικού ήρωα. Ο πρώτος είναι κοσμικός επαναστάτης, συνειδητός και αλύγιστος, σύμβολο αντίστασης απέναντι στην αυθαίρετη εξουσία που καταπιέζει το λαό. Ο δεύτερος είναι ερευνητής της αλήθειας, ο ζητητής της γνώσης ο οποίος καταντά θύμα της άγνοιας και της μοίρας και που φτάνει στην αυτογνωσία μέσα από την καταστροφή.
Στον Αισχύλο, λοιπόν, κυριαρχεί η σύγκρουση με τη θεϊκή τάξη και η ιδέα της ιστορικής εξέλιξης. Στον Σοφοκλή, όμως, το επίκεντρο μετατοπίζεται στον άνθρωπο, στην εσωτερική του ευθύνη και στα όρια της γνώσης και στο κατά πόσον η μοίρα επηρεάζει τις πράξεις και τις επιλογές του και την πορεία της ζωής του.
Και οι δύο ήρωες υποφέρουν. Όμως ο Προμηθέας υποφέρει επειδή γνωρίζοντας όσα έχει γράψει η μπίρα για τον ίδιο και το Δία και τους θεούς του Ολύμπου αψήφησε την εξουσία, ενώ ο Οιδίποδας, αγνοώντας τι έχει ορίσει για αυτόν πραγματικά η τύχη, δεν μπόρεσε να ξεφύγει από το πεπρωμένο. Ο ένας στέκει όρθιος απέναντι στον Δία· ο άλλος καταρρέει μπροστά στην αλήθεια. Κι όμως, και οι δύο αναδεικνύονται μεγαλόπρεποι μέσα στη βαρύγδουπη πτώση τους.
Στον “Προμηθέας Δεσμώτης”, ο Προμηθέας δεν είναι απλώς ένας μυθικός επαναστάτης· μοιάζει να είναι το άκρο της πολιτικής συνείδησης του κλασικού κόσμου. Αν ο πολίτης της πόλης-κράτους συγκροτείται μέσα από τον λόγο, τη συμμετοχή και τη διαρκή αμφισβήτηση της εξουσίας, ο Προμηθέας προχωρά ένα βήμα παραπέρα: μετατρέπει τη γνώση σε όπλο αντίστασης και τη σιωπή σε στρατηγική κυριαρχίας. Η άρνησή του να φανερώσει στον Δία το μέλλον του δεν είναι φόβος, αλλά επίγνωση δύναμης που τον κρατά ψυχικά δυνατό παρά τις σωματικές κακώσεις που υφίσταται· μια μορφή αλαζονείας που γεννιέται όχι από άγνοια, αλλά από δυνατή και υπερβάλλουσα γνώση.
Η στάση αυτή φωτίζεται πιο καθαρά μέσα από την αντιπαραβολή με τον Οιδίποδα στον “Οιδίπους Τύραννος”. Ο Οιδίποδας ενσαρκώνει τον ενεργό πολίτη που πιστεύει ότι όλα θα αλλάξουν όταν ο άνθρωπος θα μάθει όλη την αλήθεια· μοιάζει με το ενεργό πνευματικά άνθρωπο που φρονεί ότι ο κόσμος είναι διαφανής στη λογική έρευνα και οι άνθρωποι – για να βελτιώσουν την ζωή τους – οφείλουν διαρκώς να ψάχνουν την αλήθεια για τον κόσμο που τους περιβάλλει. Αναζητά την αλήθεια δημόσια, μέσα από λόγο και αντιπαράθεση, αλλά και με τη βοήθεια των θεϊκών χρησμών, μα η τραγικότητά του προέρχεται από την αδυναμία του να αναγνωρίσει το όριο μεταξύ της ανθρώπινης γνώσης και της προκαθορισμένης από το πεπρωμένο ζωής.
Ο Προμηθέας, αντίθετα, γνωρίζει το όριο και το χειρίζεται: δεν τρέφει αυταπάτες ότι μπορεί να νικήσει τους θεούς και τα φερέφωνά τους μέσω επιχειρημάτων σε διαλογική συζήτηση, αλλά κρατά τη γνώση ως μυστικό όπλο και κρυφό μοχλό ανατροπής.
Έτσι, ο Τιτάνας λειτουργεί ως «αρνητικό πρότυπο» του πολιτικού ανθρώπου της κλασικής εποχής: αποκαλύπτει τι συμβαίνει όταν η κριτική συνείδηση αποσπάται από τη συλλογική πάλη και μετατρέπεται σε μοναχική, υπεράνθρωπη θαρρείς αντίσταση. Αν ο Οιδίποδας δείχνει την τραγικότητα της ανθρώπινης – ίσως κάποιες φορές και υπερβολικής – αυτοπεποίθησης μέσα στους θεσμούς, ο Προμηθέας δείχνει την τραγικότητα της υπέρβασης των θεσμών και της πληρωμής του αντιτίμου για την “ύβρη” του ακριβώς αυτή.
* O Γεώργιος Η. Ορφανός είναι Φιλόλογος, Msc Διαχ/σης Πολιτιστικής Κληρονομιάς & Διαχ/σης Πληροφ/κων συστημάτων. Το παρόν κείμενο αποτελεί κεφάλαιο ανέκδοτης εργασίας μου για τον “Προμηθέα Δεσμώτη” του Αισχύλου.
The post Προμηθέας vs Οιδίποδας appeared first on ΑΙΧΜΗ – Εφημερίδα Ν. Αιτωλοακαρνανίας.
